Khác biệt về kỳ vọng trong nuôi dạy con là nguồn căng thẳng lớn nhất trong nhiều gia đình Việt ở Mỹ. Điều đáng chú ý: phần lớn va chạm đều quay về cùng một gốc.
Gốc ấy là đặc điểm nền đầu tiên: cá nhân là đơn vị mặc định trong xã hội mà đứa trẻ lớn lên, còn gia đình là đơn vị trong xã hội mà cha mẹ lớn lên.
Va chạm một: ai quyết định tương lai
Trẻ lớn lên ở đây được kỳ vọng tự chọn ngành học và nghề nghiệp, và trường học củng cố kỳ vọng ấy.
Cha mẹ lớn lên trong hệ thống khác thường thấy việc định hướng cho con là trách nhiệm chứ không phải sự can thiệp.
Hai cách nhìn này đều có lý trong bối cảnh của chúng, và cả hai đều xuất phát từ tình thương.
Nhận ra điều đó không giải quyết được bất đồng nhưng đổi hẳn cách nói chuyện về nó.
Va chạm hai: mức độ tự lập theo tuổi
Ở đây, việc trẻ tự đi lại, tự quản thời gian và có việc làm thêm từ tuổi thiếu niên là bình thường.
Và việc người trẻ ra ở riêng khi vào đại học được coi là bước phát triển tự nhiên chứ không phải sự xa cách.
Với cha mẹ Việt, những mốc ấy đến sớm hơn nhiều so với hình dung.
Điều thực tế: những mốc này là chuẩn mực xã hội quanh đứa trẻ, nên nó sẽ so mình với bạn bè chứ không so với thế hệ trước.
Va chạm ba: cách thể hiện sự tôn trọng
Ở đây, việc trẻ nêu ý kiến khác với người lớn thường được khuyến khích ở trường và không bị coi là hỗn.
Trong gia đình Việt, cùng hành vi ấy có thể bị đọc theo cách rất khác.
Đây là va chạm khó nhất vì nó xảy ra hằng ngày và vì cả hai bên đều thấy mình đúng theo chuẩn mà mình học được.
Nhiều gia đình giải quyết bằng cách nói rõ rằng nhà và trường có những quy tắc khác nhau, và điều đó không có nghĩa là bên nào sai.
Va chạm bốn: tiếng Việt trong nhà
Tiếng Anh của trẻ thường vượt tiếng Việt rất nhanh, và giao tiếp trong nhà có thể chuyển dần sang tiếng Anh mà không ai quyết định điều đó.
Khi đó, khoảng cách với ông bà và với họ hàng ở Việt Nam mở ra theo cách khó đảo ngược.
Về nguyên tắc, việc duy trì tiếng Việt không cản trở tiếng Anh — hai thứ không cạnh tranh nhau.
Nhưng nó cần một quyết định có ý thức của gia đình, vì nếu không thì dòng chảy tự nhiên sẽ đi theo hướng kia.
Va chạm năm: vai trò của ông bà
Trong nhiều gia đình Việt ở đây, ông bà tham gia sâu vào việc chăm cháu — điều vừa là chỗ dựa lớn vừa là nguồn căng thẳng.
Chỗ dựa vì nó giải quyết được bài toán trông trẻ, vốn là khoản chi lớn và là ràng buộc thật với việc đi làm của cha mẹ.
Căng thẳng vì ba thế hệ trong nhà có ba bộ chuẩn mực khác nhau, và khoảng cách giữa ông bà với cháu thường lớn nhất — cả về ngôn ngữ lẫn về kỳ vọng.
Thêm vào đó, ông bà thường là người phụ thuộc nhiều nhất vào người khác để đi lại và để giao tiếp bên ngoài, nên sự cô lập là rủi ro thật với họ.
Điều thực tế giúp ích nhất là tạo cho ông bà những kết nối riêng ngoài gia đình — với cộng đồng, với các nhóm sinh hoạt dành cho người cao tuổi — vì điều đó vừa giảm áp lực trong nhà vừa giữ được sự độc lập của họ.
Điều giúp ích nhất
Nói rõ với con rằng gia đình đang sống giữa hai bộ chuẩn mực, và rằng cả hai đều có lý do.
Phân biệt những thứ là nguyên tắc của gia đình với những thứ chỉ là thói quen — và linh hoạt với nhóm thứ hai.
Và giữ những dịp mà cả nhà cùng làm gì đó theo cách Việt, vì bản sắc được giữ bằng trải nghiệm chứ không bằng lời nhắc.
Về mặt cấu trúc, những gia đình đi qua giai đoạn này nhẹ nhàng nhất thường là những gia đình nói về sự khác biệt một cách công khai thay vì coi nó là vấn đề của riêng đứa trẻ.
Điều không chênh lệch
Ở mọi nơi, giai đoạn va chạm này đều xảy ra với gia đình di cư, và nó nhẹ dần theo thời gian.
Ở mọi nơi, trẻ em cuối cùng đều xây được một bản sắc riêng gồm cả hai phần, dù đường đi không giống nhau.
Và ở mọi nơi, sự gắn bó trong gia đình quan trọng hơn việc bên nào thắng trong một cuộc tranh luận cụ thể.
Với những va chạm vượt quá mức thông thường, trường học và các tổ chức cộng đồng đều có nguồn hỗ trợ, và việc tìm tới chúng là bình thường chứ không phải điều đáng ngại.
Gốc chung của các va chạm nuôi con là gì?
Cá nhân là đơn vị mặc định trong xã hội đứa trẻ lớn lên, còn gia đình là đơn vị trong xã hội cha mẹ lớn lên.
Trẻ nêu ý kiến khác người lớn có phải là hỗn không?
Ở trường thì điều đó được khuyến khích và không bị coi là hỗn — nhiều gia đình xử lý bằng cách nói rõ rằng nhà và trường có quy tắc khác nhau.
Làm sao giữ tiếng Việt trong nhà?
Cần một quyết định có ý thức của gia đình, vì dòng chảy tự nhiên sẽ chuyển dần sang tiếng Anh nếu không ai chủ động.
Điều gì giúp ích nhất trong giai đoạn va chạm?
Nói về sự khác biệt một cách công khai với con, và phân biệt những gì là nguyên tắc của gia đình với những gì chỉ là thói quen.
