Chi phí sống ở Mỹ không phải một con số mà là một cơ cấu gồm nhiều khoản. Và điều quan trọng nhất về nó: các khoản ấy chênh lệch giữa các vùng theo những mức rất khác nhau.
Hiểu cơ cấu ấy quan trọng hơn nhiều so với biết một con số trung bình nào đó.
Năm khoản chính của một ngân sách gia đình
Nhà ở — thuê hoặc mua — thường là khoản lớn nhất.
Đi lại, gồm xe và mọi chi phí vận hành nó, là khoản lớn thứ hai ở phần lớn nơi.
Y tế, chủ yếu qua bảo hiểm và các khoản phải tự trả kèm theo.
Ăn uống và nhu yếu phẩm.
Và thuế, vốn có nhiều tầng và là khoản mà người mới đến hay tính thiếu nhất.
Khoản chênh lệch mạnh nhất: nhà ở
Đây là khoản mà khoảng cách giữa nơi đắt nhất và nơi rẻ nhất lớn tới mức nó một mình có thể quyết định cả bức tranh.
Nguyên nhân là nhà ở gắn chặt với đất, và đất thì không di chuyển được.
Nơi nào có nhiều việc làm giá trị cao trong một diện tích hạn chế thì giá nhà ở đó bị đẩy lên, bất kể các khoản khác thế nào.
Hệ quả thực tế: hai gia đình có cùng thu nhập, ở hai nơi khác nhau, có thể có chất lượng sống rất khác nhau chỉ vì khoản này.
Khoản chênh lệch ít hơn nhiều: hàng hoá
Giá hàng hoá thông thường chênh lệch giữa các vùng ít hơn nhiều so với nhà ở.
Lý do là chúng lưu thông được trong một thị trường nội địa rộng và cạnh tranh.
Nghĩa là những thứ mua ở cửa hàng có giá tương đối gần nhau trên khắp nước, trừ những nơi xa xôi về địa lý.
Đây là lý do việc so sánh chi phí giữa hai nơi chủ yếu là so nhà ở, đi lại và thuế — chứ không phải so giá hàng ngày.
Khoản hay bị tính thiếu: đi lại và thuế
Ở nơi trải rộng, chi phí đi lại là một khoản cố định lớn mà người đến từ đô thị có phương tiện công cộng thường không quen tính.
Và thuế thì có nhiều tầng: có phần liên bang, có phần bang, có phần địa phương, và cơ cấu này khác nhau rất nhiều giữa các nơi.
Điểm quan trọng về cấu trúc: một nơi nhẹ ở tầng này có thể nặng hơn ở tầng khác, nên không so được bằng một chỉ số duy nhất.
Cách so đúng là nhìn tổng gánh nặng thuế với hoàn cảnh cụ thể của mình, chứ không nhìn từng loại thuế riêng lẻ.
Vì sao một con số "chi phí trung bình" ít dùng được
Các so sánh thường quy chi phí của một nơi về một chỉ số duy nhất, và chỉ số ấy che mất điều quan trọng nhất.
Vì nó dựa trên một giỏ chi tiêu giả định, trong khi giỏ thật của mỗi gia đình rất khác nhau.
Một gia đình có con nhỏ, một người sống một mình và một cặp vợ chồng sắp về hưu có ba cơ cấu chi tiêu hoàn toàn khác, nên cùng một nơi cho ba kết quả khác nhau.
Thêm nữa, chỉ số trung bình trộn lẫn những khoản chênh rất mạnh với những khoản gần như không chênh, làm mất thông tin về chỗ nào thật sự tạo ra khác biệt.
Cách dùng đúng: lấy giỏ chi tiêu thật của chính gia đình mình, rồi hỏi từng khoản trong đó sẽ thay đổi ra sao nếu chuyển tới nơi kia — cách này tốn công hơn nhưng cho một câu trả lời dùng được, thay vì một con số không nói về ai cả.
Cái gì thật sự tạo ra chênh lệch
Ba nguyên nhân, xếp theo sức nặng.
Thứ nhất: mật độ việc làm giá trị cao trên một diện tích hạn chế — nó đẩy giá nhà và kéo theo mọi thứ gắn với nhà.
Thứ hai: lựa chọn chính sách của từng bang về cơ cấu thuế và về mức dịch vụ công.
Thứ ba: địa lý — nơi xa các trung tâm phân phối thì hàng hoá và nhiên liệu đắt hơn.
Điều không chênh lệch
Cơ cấu các khoản thì giống nhau ở mọi nơi: ai cũng phải lo nhà, đi lại, y tế, ăn uống và thuế.
Nguyên tắc rằng thu nhập và chi phí có xu hướng đi cùng chiều cũng đúng ở mọi nơi — nơi chi phí cao thường là nơi có mức thu nhập cao hơn cho cùng công việc.
Nghĩa là câu hỏi đúng không phải "nơi nào rẻ" mà là "với công việc và hoàn cảnh của tôi, ở nơi nào thì phần còn lại sau chi phí lớn hơn".
Dữ liệu để trả lời câu ấy — chi phí nhà ở, cơ cấu thuế theo bang, mức lương theo ngành và theo vùng — đều được các cơ quan thống kê và chính quyền bang công bố công khai.
Chi phí sống gồm những khoản chính nào?
Nhà ở, đi lại, y tế, ăn uống và nhu yếu phẩm, và thuế — trong đó thuế là khoản người mới đến hay tính thiếu nhất.
Khoản nào chênh lệch giữa các vùng nhiều nhất?
Nhà ở, vì nó gắn chặt với đất — nơi có nhiều việc làm giá trị cao trong diện tích hạn chế thì giá nhà bị đẩy lên.
Giá hàng hoá có chênh nhiều không?
Ít hơn nhiều so với nhà ở, vì hàng hoá lưu thông trong một thị trường nội địa rộng và cạnh tranh.
Câu hỏi đúng về chi phí là gì?
Không phải nơi nào rẻ, mà là với công việc và hoàn cảnh của mình thì ở nơi nào phần còn lại sau chi phí sẽ lớn hơn.
